Өзбекстанда катуу таштанды буюмдарды негизинен шаардагы жана айыл жергелериндеги таштанды талааларына төгүшөт. Чыгындыларды уруксат берилбеген жерлерге да ташташат. Мисалы,Чирчик дарыясынын жээгине ташталган таштандылар коомчулукта катуу сынга кабылган.

Өлкө аймагында 159 атайын уруксат берилген таштанды талаалары иштейт. Бирок уруксатсыз төккөн аймактардын сап башында Жизак менен Кашкадарыя облустары турат.

Таштандылар эмнеси менен коркунучтуу?

Таштанды талаалары менен чыгындылар өтө эле чоң аймакты, транспорттук чыгымдарды талап кылбаган, эл жашаган аймактарга жакыныраак жерлерге төгүү талап кылат. Метандын ачык полигондо топтолуп калышы – катуу таштандылардын өзүнөн өзү күйүп кетүүсүн шарттайт. Күйө баштаганда аба басымынын төмөнүрөөк болушу жана кычкылтектин жетишсиздигин еМенделеевдин мезгилдик системасындагы химиялык заттардын баары тарайт. Айрыкча диоксиндер, фурандар жана уулуу заттарга бай жыттар коркунуч алып келет. А күйбөгөндөрү дат басып, акырындап жоголо баштайт. Түстүү жана оор металлдардын акырындап чиришинин натыйжасында – алар абага жана сууларга кошулат, а башка продукциялардын жоголуусу коркунучтуу химиялык заттарга айланат.

Ташкентте жаз, жай мезгилдеринде ашар уюштурулат. Активдүү жаштар жана кайдыгер эмес шаардыктар көчөлөрдү ирээтке келтирип, жалбырактар менен таштандыларды чогултушат.
Анан эмне болот? Чогултулган жалбырактар менен чөптөрдү өрттөшөт. Бирок өрт коопсуздугун эске алып, мындай кылган болбойт да. Жалбырак – фильтр экенин көпчүлүк биле бербесе керек. Ал булганган абаны тазалайт, ошондуктан, дарактын өзөгүндө уулуу заттар менен оор металлдар топтолуп калат. Бул уулуу затты өрттөгөндө атмосфера менен дем алып, жер астындагы жана үстүндөгү суулар менен азыктанган дарактардан абага көмүр кычкыл газы, күкүрт кычкыл газы, көө, азот кычкылтеги, көмүртектүү суутектер, анан эң башкысы диоксиндин уулуу заттары бөлүнүп чыгып, адамдын ден-соолугуна зыян алып келет.
Мындан айрыкча жаш балдар менен кары-картаңдар жабыркайт. Алардын иммунитети өтө эле сезгич болот. Ошондуктан түтүндө зыяндуу заттардын көлөмү өтө эле көп болот.

Катуу таштандыларды бириктирүү (брикетирование) – таштандыларды сактоо жана көмүүнүн салыштырмалуу жаңы ыкмасы. Көлөмүн кичинертип, башка жакка ташууда жана сактоодо кандайдыр бир чыгымдарды үнөмдөйт. Чыгындыларды бириктирүү үчүн өз өзүнчө кылып болжолдуу бөлүштүрүү да анын санын, көлөмүн 50 пайызга чейин азайтат. Аларды бириктирүү ишинде айрыкча коммуналдык таштандылар кыйынчылык жаратат.

"Мен институтта окуп жүргөндө, бир жеке ишкер бизге гезит көрсөтүп калды. Анда шайтан арабачы дүйнөнү бүт кыдырып келгени тууралуу макала бар экен. Анан ал өзүнүн өлкөсүнө барганда дүйнөдөгү эң кир шаар Нукус экен деп гезитке жазат. Ошол макала мени аябай кыжаалат кылган. Окууну аяктагандан кийин мен таштандылар менен иштөөгө бел байладым",-дейт Рашит Картбаев.
Ал бул бизнесин алгач баштаганда, көпчүлүк адамдар ага ийгилик жылмаярына ишенишкен эмес. Тааныштары ал ишинен баш тартуусун айтышса, банктар бул бизнестен пайда көрө албайт деп насыя бербей коюшат. Ошентсе да Рашит аке баштаган ишин таштаган эмес экен. Ал досторунан 5 миң доллар карыз алып, кайдагы бир иштетүүдөн чыккан цехти сатып алат да, ага кошо 4 гектар жерди да ижарага алат. 2011-жылы Рашит аке Каракалпакстанда биринчилерден болуп таштандыны кайра иштеткен бизнесмен болуп чыга келет.
Азыр Каракалпакстандын борбору болгон Нукус шаарынын таштанды төккөн жеринин аянты 70 гектар. Жылына ал жерге 150-160 тонна таштанды төгүлөт. Рашит Картбаевдин ишканасы 6 жылдын ичинде чатыр үчүн карапалар (черепица), туш кагаз, жана биологиялык жер семирткичтерди чыгарганга жетишти. Анын эсеби боюнча, эки жылдан кийин шаардын бардык таштанды талаасындагы чыгындылар кайра иштетилип, анын шаары таза шаарга айланат. Ишкер негизги көйгөй деп, таштандыларды кайра иштетүү бизнесине мамлекеттик колдоо болбой жатканын айтат жана бул ишке жөнөкөй шаардыктардын түшүнүүсү да кедергисин тийгизип жатат деп ойлот.

Кайра иштетүү заводдору көбүнчө макулатура, металл, пластикти сатып алышат. А органикалык таштандылар менен калгандары полигонго ыргытылат.

Учурда өлкөдө таштандыларды кайра иштетүүчү 317 ишкана бар. Алардын ичинде полимер, макулатура, айнек, резина сыяктуу жана башка сырьелорду иштеткендери кездешет. Негизинен алюминий банкалар, айнек, пластик жана кагаз көбүрөөк пайда алып келет.

Кайра иштетүүчү ишканалардын бири - Recycling Group. Негизинен ПЭТ-хлопья менен гранулы чыгарышат. Алар сырьену – өнүрүшчүлөрдөн мөөнөтү өтүп кеткен тамак-аштардын сырттары же брак болуп чыккан буюмдарды сатып алуу менен толукташып, аларга экинчи жашоо тартуулашат.

Ташкентте "Артель" заводунун алдында турмуш-тиричилик техникаларын чыгарган атайын цех иштейт. Алар өндүрүштө жараксыз болуп чыккан буюмдарды кайра иштетишет.

Азыркы убактагы техникаларда, автоунааларда, электрондук буюмдарда сымала, кадмий, берилий, барий, литий сыяктуу уулуу химиялык заттар бар. Алар жер алдындагы жана үстүндөгү сууларга кошулуп, жаратылыш менен адамдын ден-соолугуна зыян алып келет. Муну менен катар бул химиялык буюмдар – өндүрүш үчүн баалуу каражат болот.

Өзбекстан Республикасында электрондук таштандылар маселесин чечүүдө бийликтин бардык бутактарында комплекстүү иштер аткарылып жатат. Керектөөчүлөр "эски жана сынып калган гаджеттерди кайда таштаса болот?" деген суроолорду бере башташты. Өндүрүшчүлөр жана чоң-чоң дүкөндөрдө аларды кабыл алуучу пункттарды ача башташты. Муну менен алар жарандардын эски техникаларын алышып, ордуна башка техникаларды арзандатылган баада сатышууда. Мындай иш кылгандардын бири - Media Park дүкөндөр тармагы десе болот.

Республикалык деңгээлде Экология боюнча мамлекеттик комитети «Тошрангметзавод» ишканасы менен биргеликте 2016-2020-жылдар аралыгында Өзбекстандын аймагындагы катуу жана электрондук таштандыларды утилизация кылуу, элдин экологиялык активдүүлүгүн көтөрүү жана жаратылышты коргоо максатында кошумча иш-чараларды көрүү тууралуу Министрлер кабинети бекиткен программаны ишке ашыруу боюнча бир катар аракеттерди көрүп жатышат

Бул программага ылайык, Ташкентте жана облустардын борборлорунда 50гө жакын кабыл алуу пункттары ачылат. Ошондой эле «Toshrangmetzavod Recycling» ишканасы таштандыларды кабыл алуу, утилизация кылуу электрондук чыгындыларды кайра иштетүү боюнча иш алып барат. Бул жакка бир эле мамлекеттик ишканалар гана электрондук таштандыларды бербестен, жеке жактар да тапшырышат.

Авторлор:
Дарья Османова
Лобар Исламова
Саида Сулайманова
Ромина Тулякова

Материал Европа Биримдигинин колдоосу менен даярдалды. Анын мазмуну Лобар Исламованын жоопкерчилиги болуп саналат жана Европа Биримдигинин көз карашын билдирбейт.